Hình nộm mặc quần áo cũ, đầu đội nón lá, dang rộng hai tay đứng giữa cánh đồng lúa chín vàng là hình ảnh quen thuộc. Người Việt gọi đó là "bù nhìn".
Mục đích cốt lõi của việc dựng bù nhìn là để xua đuổi các loài chim ăn hạt (như chim sẻ, quạ, vẹt) và một số loài gặm nhấm, thú hoang có ý định xâm phạm mùa màng. Thời điểm cánh đồng vừa gieo hạt hoặc lúa/ngô bắt đầu chín tới là lúc thức ăn dồi dào nhất, thu hút hàng đàn chim chóc. Sức tàn phá của chúng có thể làm sụt giảm nghiêm trọng năng suất thu hoạch.
Giải pháp của con người xuất phát từ việc lợi dụng nỗi sợ hãi tự nhiên của động vật hoang dã đối với thiên địch nguy hiểm nhất của chúng, đó là con người. Bù nhìn được thiết kế với tỷ lệ cơ thể và trang phục mô phỏng hình dáng con người. Khi nhìn từ xa hoặc từ trên không trung xuống, hình nộm này tạo ra một ảo ảnh thị giác.
Các loài chim ăn hạt khi nhận diện được bóng dáng con người đang đứng giữa đồng sẽ kích hoạt phản xạ sinh tồn. Não bộ của chúng tự động đánh giá khu vực này có rủi ro cao và quyết định chuyển hướng sang các khu vực khác an toàn hơn để kiếm ăn.
Bù nhìn được tạo ra để bảo vệ mùa màng. (Ảnh: AT)
Vì sao bù nhìn đánh lừa được cả các loài chim thông minh?
Người nông dân cổ đại rất nhanh chóng nhận ra một quy luật tâm lý của động vật: Hiệu ứng quen nhờn. Các loài chim, đặc biệt là loài quạ, sở hữu trí thông minh vượt trội. Nếu một con bù nhìn chỉ đứng bất động ngày này qua tháng khác, lũ quạ sẽ nhanh chóng nhận ra đây là đồ giả và chúng thậm chí sẽ thản nhiên đậu lên đầu bù nhìn để nghỉ ngơi.
Để đối phó với sự tiến hóa trong nhận thức của chim chóc, cấu trúc của bù nhìn đã được cải tiến mang tính động lực học. Quần áo của bù nhìn thường được làm rộng thùng thình, tay áo dài lùng thùng để khi có gió thổi qua, chúng sẽ phấp phới bay tạo ra cử động y như người thật đang vung tay xua đuổi.
Bên cạnh đó, yếu tố âm thanh cũng được tích hợp. Nông dân thường treo thêm những vỏ lon bia rỗng, các mảnh kim loại nhỏ, đĩa CD cũ hoặc chuông gió lên tay bù nhìn. Khi gió thổi, không chỉ hình nộm cử động mà còn phát ra những tiếng va đập chói tai lách cách, kết hợp với ánh sáng phản chiếu chớp nhoáng từ các đĩa CD.
Sự thay đổi liên tục về thị giác, thính giác và quang học này khiến chim chóc luôn ở trạng thái hoang mang, không thể làm quen với môi trường, từ đó duy trì được hiệu quả xua đuổi lâu dài.
Bù nhìn xuất hiện từ bao giờ?
Một điểm thú vị là sự xuất hiện của bù nhìn không chỉ giới hạn ở Việt Nam mà là một hiện tượng toàn cầu, mang tính đồng quy văn hóa. Từ 3.000 năm trước, những người nông dân Ai Cập cổ đại dọc bờ sông Nile đã biết dựng các khung gỗ dọc cánh đồng lúa mì để đuổi chim cút. Tại Hy Lạp cổ đại, người ta tạc các bức tượng gỗ sơn màu đỏ mô phỏng thần Priapus đặt trong các vườn nho để dọa chim chóc.
Ở Nhật Bản, bù nhìn được gọi là Kakashi, thường được mặc áo tơi và đội nón rộng vành, gắn liền với các vị thần nông nghiệp bảo vệ mùa màng. Tại Việt Nam, bù nhìn rơm mặc áo nâu sờn, đội nón lá rách đã đi vào ca dao tục ngữ, trở thành biểu tượng của sự cần cù, nhẫn nại và trí tuệ dân gian.
Hình ảnh bù nhìn trên đồng ruộng Việt Nam. (Ảnh: CT)
Bước vào thế kỷ 21, với sự phát triển của công nghệ và mô hình nông nghiệp quy mô lớn, hình ảnh những con bù nhìn rơm truyền thống đang dần vắng bóng, nhường chỗ cho các thế hệ bù nhìn kỹ thuật số.
Tại một số quốc gia có nền nông nghiệp tiên tiến, hay vì dùng rơm rạ, nền nông nghiệp hiện đại sử dụng bù nhìn âm thanh (súng bắn khí gas tạo tiếng nổ định kỳ), bù nhìn quang học (hệ thống đèn laser quét tự động trên cánh đồng), hay thiết thực hơn là các loại diều có hình chim ưng, chim cắt, thiên địch của chim nhỏ bay lượn bằng sức gió trên các cánh đồng lớn.
Đột phá nhất phải kể đến hệ thống "Bù nhìn AI" và drone (máy bay không người lái). Máy quay hồng ngoại có thể nhận diện chính xác đàn chim đang bay tới, sau đó tự động điều động các drone cất cánh, phát ra sóng siêu âm hoặc tiếng kêu của các loài chim săn mồi để xua đuổi chúng một cách chủ động và chính xác tuyệt đối.
