Làng muối Tuyết Diêm thuộc xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk được hình thành vào khoảng năm 1870. Hơn 150 năm, đến nay, làng muối vẫn giữ cách sản xuất muối truyền thống, thủ công.
Theo Hợp tác xã muối Tuyết Diêm, làng nghề muối Tuyết Diêm có khoảng 350 hộ gia đình trực tiếp sản xuất muối. Còn nghề làm muối hầm thì đến nay, cả làng chỉ còn 4 hộ gia đình duy trì với sản lượng theo đơn đặt hàng và cung ứng cho tiêu dùng.
Lò hầm muối được xây dựng hình tròn lộ thiên, làm từ gạch với kết cấu đơn giản.
Với diêm dân ở đây, để tránh cái nóng ban ngày và sức nóng hàng trăm độ của lò nung, họ phải thức trắng đêm để hầm muối. Muối trải qua quá trình hầm sẽ trở nên trắng tinh khiết và bông như tuyết, mặn mà không chát. Cũng vì lý do này mà nơi đây có tên là Tuyết Diêm.
PV Người Đưa Tin đến làng muối Tuyết Diêm, 12 giờ đêm, khi tất cả đã chìm vào giấc ngủ cũng là lúc diêm dân tập trung đến lò. Công việc đầu tiên của họ là dỡ những chậu muối đã hầm từ đêm trước ra để chuẩn bị cho mẻ muối tiếp theo.
Rồi mỗi người mỗi việc, đàn ông vác củi, phụ nữ cho muối hạt vào các chậu đất nung và chuyển vào lò. Trung bình một đêm, mỗi lò hầm được khoảng 500 chậu, thành phẩm 1,2 - 1,5 tấn muối.
Việc xếp muối vào lò cũng những yêu cầu khắt khe. Người xếp muối phải là người dày dạn kinh nghiệm, họ biết xếp số lượng bao nhiêu là vừa đủ, vị trí trên dưới to nhỏ thế nào để lửa có thể cháy đều đến hết các chậu muốn lớn nhỏ trong lò và cháy mạnh không tắt.
Sau khi xếp đầy, người thợ nhóm lửa, bắt đầu quá trình hầm muối. Đến độ than trong lò rực đỏ, thợ hầm phải đều đặn xúc than lửa phủ trên bề mặt lò để đảm bảo nhiệt lượng đồng đều. Cứ như vậy đến 6 giờ sáng và muối được ủ đến 12 giờ đêm tiếp theo.
Trong lúc đàn ông hầm muối, phía ngoài, phụ nữ sàng muối, đóng bao. Những hạt muối thô kệch từ ruộng qua lửa đỏ đã trở nên trắng nhỏ li ti, mịn đều.
Muối hầm vị mặn nhẹ hơn, ngon hơn muối sống và có thể để cả năm vẫn khô ráo. Nhờ thế mà giá trị hạt muối cũng tăng lên vài lần. Nếu muối hạt có giá 1.000 – 2.000 đồng/kg thì muối hầm bán tại lò giá đã lên tới 6.000 - 7.000 đồng/kg tùy thời điểm.
Diêm dân Nguyễn Văn Đào đã có hơn 20 năm kinh nghiệm gắn bó với những ruộng muối, lò hầm muối. Ông chia sẻ, quá trình làm muối hầm rất công phu và tốn nhiều thời gian mà thu nhập chỉ khoảng 200.000 - 300.000 đồng/ngày.
“Làng Tuyết Diêm thời cao điểm có hàng chục hộ dân làm nghề, nhưng đến nay chỉ còn 4 hộ với 5 lò hầm muối. Người trẻ rời quê kiếm công ăn việc làm ổn định, ở làng chủ yếu là trung niên, vì yêu hạt muối mà cố gắng với giữ gìn”, ông Đào cho hay.
Nhằm tạo công ăn việc làm cho người dân, khai thác lợi thế vốn có từ tự nhiên của khu vực này, tỉnh Đắk Lắk đã cho xây dựng Dự án Cụm liên hợp Nhà máy sản xuất muối tinh và sản phẩm từ nước biển tại xã Xuân Lộc. Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động Xúc tiến đầu tư cuối tháng 6/2026.
Dự án này có tổng vốn đầu tư hơn 1.170 tỷ đồng, được triển khai trên diện tích gần 10,8 ha. Định hướng là hình thành cụm công nghiệp chế biến sâu, khi đi vào hoạt động ổn định, dự án đạt tổng công suất 180.000 tấn muối/năm, bao gồm 135.000 tấn muối tinh khiết và 45.000 tấn muối công nghiệp.
Ngoài ra, dự án sẽ cung ứng ra thị trường 750.000 tấn nước muối cô đặc và phụ phẩm Nigari hơn 1,1 triệu m3 nước sinh hoạt cùng 100 triệu chai nước khoáng/năm, đồng thời tạo việc làm cho hơn 500 lao động tại địa phương.
