Danh tính số: Siết chặt để bảo vệ

Việc mua bán, cho mượn tài khoản ngân hàng, sim điện thoại hay danh tính số đang âm thầm tiếp tay cho các đường dây lừa đảo, kéo theo những hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

Theo cơ quan chức năng, trong 8 tháng đầu năm 2025, Việt Nam ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại khoảng 1.660 tỉ đồng. Đáng chú ý, trong 11 tháng năm 2025, tổng thiệt hại đã vượt 6.000 tỉ đồng. Phần lớn các giao dịch chiếm đoạt được thực hiện thông qua tài khoản ngân hàng không chính chủ hoặc "đứng tên hộ".

Vô tình thành "mắt xích" phạm tội

Thực tế cho thấy nhiều người vô tình tiếp tay cho tội phạm khi cho thuê hoặc bán tài khoản của mình. Tháng 6-2025, Công an tỉnh Ninh Bình triệt phá đường dây mua bán hơn 3.000 tài khoản ngân hàng. Các đối tượng đã sử dụng nhiều chiêu trò khác nhau để dụ dỗ người dân - chủ yếu là học sinh, sinh viên trên phạm vi toàn quốc - mở tài khoản ngân hàng, bán lại cho chúng với số tiền từ 500.000 đồng đến 3 triệu đồng/tài khoản. Sau khi mua lại được tài khoản ngân hàng, nhóm này đã sử dụng vào các mục đích phạm tội.

Tháng 1-2026, Công an tỉnh Hưng Yên phát hiện một tài khoản có hơn 120.000 giao dịch trong năm 2024, với tổng số tiền trên 550 tỉ đồng. Chủ tài khoản Đ.V.T (SN 1995) đã bán tài khoản qua mạng với giá 200.000 đồng. Dù không trực tiếp phạm tội, T. vẫn bị xử lý vì tạo điều kiện cho hành vi vi phạm.

Một sinh viên tại TP HCM là N.V.H cũng rơi vào tình huống tương tự. Từ lời mời thuê tài khoản với giá 2 triệu đồng/tháng, H. đồng ý vì nghĩ đơn giản: "Tài khoản 0 đồng, mình không lừa ai thì không sao". Thậm chí, H. còn rủ thêm 2 người bạn cùng tham gia để hưởng hoa hồng. Sau 3 tháng, H. nhận giấy triệu tập khi tài khoản đứng tên mình bị xác định là nơi trung chuyển hơn 5 tỉ đồng của đường dây lừa đảo xuyên quốc gia.

Diễn biến phức tạp

Vừa qua, Bộ Công an đã công bố dự thảo nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân, lấy ý kiến từ ngày 16 đến 26-3. Dự thảo đề xuất mức phạt từ 70 - 100 triệu đồng đối với hành vi mở tài khoản số không đúng quy định hoặc sử dụng thông tin định danh giả mạo.

Theo Bộ Công an, vi phạm pháp luật trên không gian mạng tiếp tục diễn biến phức tạp. Đặc biệt là tình trạng dữ liệu cá nhân bị sử dụng, đánh cắp, trao đổi, rao bán nhằm trục lợi...

Bàn về vấn đề này, luật sư Trần Thị Thanh Thảo, Giám đốc Công ty Luật TNHH Thảo Trần, nhận định tài khoản "ảo" là công cụ giúp tội phạm che giấu dấu vết. Nhiều người cho mượn hoặc bán danh tính số do thiếu hiểu biết pháp luật, chủ quan hoặc bị cám dỗ bởi lợi ích trước mắt. "Theo quy định của Bộ Luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), nếu tài khoản cho mượn được sử dụng để lừa đảo chiếm đoạt tài sản và người cho mượn biết hoặc có dấu hiệu tiếp tay thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với vai trò đồng phạm hoặc tội tiếp tay, giúp sức cho tội phạm. Trong trường hợp chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự, họ vẫn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 340/2025/NĐ-CP về xử phạt trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng" - luật sư Thảo lưu ý.

Nhóm đối tượng trong đường dây mua bán trái phép tài khoản ngân hàng. Ảnh: CÔNG AN TỈNH NINH BÌNH

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, cũng nhấn mạnh tài khoản ngân hàng gắn liền với danh tính của cá nhân. Mọi giao dịch phát sinh trên tài khoản trước hết được xác định là trách nhiệm của chủ tài khoản. Các quy định hiện hành như Thông tư 17/2024/TT-NHNN (được sửa đổi, bổ sung tại Thông tư 25/2025/TT-NHNN) đã xác định rõ nghĩa vụ của chủ tài khoản trong việc tự quản lý, bảo mật và sử dụng đúng mục đích, không được cho người khác sử dụng trái quy định.

Kiểm soát từ gốc và "lá chắn" công nghệ

Luật sư Đào Thị Bích Liên, Văn phòng Luật sư Hà Hải và Cộng sự, phân tích một điểm mới trong dự thảo là chuyển hướng từ xử lý hậu quả sang kiểm soát điều kiện tham gia, thông qua cơ chế "danh mục bị cấm mở và sử dụng tài khoản". Đây là cách tiếp cận hợp lý nhằm ngăn chặn "tài khoản ảo" từ đầu, song cũng đặt ra vấn đề về quyền công dân vì tài khoản gắn với quyền tài sản và quan hệ dân sự.

Luật sư Trương Văn Tuấn, Trưởng Văn phòng Luật sư Trạng Sài Gòn, đánh giá dự thảo đã tiến bộ khi lượng hóa hành vi vi phạm, bổ sung biện pháp khắc phục như buộc xóa dữ liệu, thu hồi thông tin trái phép. "Tuy nhiên, cần có hướng dẫn cụ thể hơn về ngưỡng giá trị, mức độ thiệt hại hoặc yếu tố lỗi để xác định khi nào xử phạt hành chính, khi nào chuyển sang xử lý hình sự. Ngoài ra, dự thảo hiện mới tập trung nhiều vào hành vi của cá nhân và tổ chức trực tiếp vi phạm, trong khi trên thực tế, các chủ thể trung gian như ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, nền tảng công nghệ đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát, phát hiện và ngăn chặn vi phạm. Cần quy định rõ trách nhiệm liên đới hoặc nghĩa vụ giám sát" - luật sư Tuấn nêu ý kiến.

Đồng quan điểm, ở góc độ công nghệ, TS Nguyễn Hoàng Hiệp, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Tin học và Kinh tế Ứng dụng, cho rằng ngân hàng không chỉ là đơn vị cung cấp dịch vụ mà phải trở thành "lá chắn công nghệ" chủ động. Hiện các ngân hàng cần đầu tư hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích hành vi và gắn cờ các giao dịch đáng ngờ (Money Mule) ngay khi chúng phát sinh. AI có khả năng nhận diện các tài khoản vừa mở đã có dòng tiền lớn chảy qua liên tục rồi rút sạch - dấu hiệu điển hình của tài khoản "rác".